Cesarz i czarodzieje – o Rudolfie II Habsburgu

Wychował się na tradycyjnym i konserwatywnie katolickim dworze hiszpańskim. Był świadkiem palenia na stosie heretyków. Gdy odziedziczył koronę, przeniósł dwór z Wiednia do Pragi i sprawił, że miasto stało się europejską stolicą alchemików i okultystów. Nigdy się nie ożenił, bo przepowiedziano mu, iż następca go zdetronizuje – proroctwo wypełniło się co do joty: choć Rudolf nie miał dzieci z prawego łoża, władzy pozbawił go młodszy brat, Maciej. Nieślubny syn Rudolfa, zwany don Juliusem, był psychopatycznym mordercą – zabił i poćwiartował swoją kochankę; sam zginął wypchnięty przez dworzan z okna, w wieku 23 lat.

Rudolf II Habsburg (1552-1616) był synem Maksymiliana Habsburga i jego kuzynki Marii Hiszpańskiej. Po śmierci ojca objął tron cesarski, a w siedem lat później, nie mogąc znieść atmosfery Wiednia, przeniósł się do czarodziejskiej Pragi. Rudolf cierpiał na częste u Habsburgów (żeniących się w bliskim pokrewieństwie) zaburzenia psychiczne – cierpiał na paranoję, napady lękowe: obawiał się księży i zakonników, zabobonnie wierzył w horoskopy. Na swoim dworze utrzymywał armię wróżbitów – doszło do tego, że żadnej decyzji, nawet o przyjęciu na audiencji ambasadora obcego kraju, nie podejmował bez konsultacji z gwiazdami. Prawdziwą obsesją Rudolfa była jednak sztuka i gromadzenie bezcennych przedmiotów. Już na początku panowania czekał go dotkliwy cios – na mocy testamentu ojca musiał oddać swemu wujowi Ferdynandowi, najcenniejszy obiekt jaki posiadali Habsburgowie, kielich z agatu, który miał być skradzionym przez krzyżowców w Konstantynopolu św. Graalem. W praskim zamku Hradczany, w Gabinecie Cudowności Sztuki i Osobliwości Natury, cesarz gromadzi obrazy Cranacha, Trycjana, Correggia, da Vinci. Ma ponad trzy tysiące płócien, rzeźby, starodruki, zbroje, kunsztowne przedmioty ze szlachetnych kamieni oraz osobliwości: bezoary, dwugłowe potwory, homuncullusy. Rudolf ciągle potrzebuje pieniędzy; naturalną koleją rzeczy zwraca się w kierunku alchemików, którzy obiecują wyprodukowanie kamienia filozoficznego zamieniającego metal w cenny kruszec. Do Pragi ściąga armia szarlatanów – większość z nich osiądzie w dzielnicy baraków na obrzeżach Pragi, ale kilku zrobi prawdziwą karierę. Przede wszystkim dwóch Anglików John Dee i Edward Kelley. Obaj są uzdolnionymi alchemikami, którzy obiecują cesarzowi nie tylko kamień filozoficzny, ale i eliksir przedłużający życie. Najprawdopodobniej są szpiegami królowej Elżbiety I, a ich celem jest uniemożliwienie Rudolfowi objęcia polskiego tronu po śmierci Stefana Batorego. Rudolf jest zachwycony oboma magami, których umieszcza na słynnej praskiej ulicy alchemików – Złotej uliczce, pełnej mikroskopijnych domków (w jednym z nich mieszkał później też Kafka). John Dee ofiarowuje cesarzowi magiczny kamień, który umożliwia mu wywoływanie duchów i rozmowy z umarłymi. Kelley natomiast przeprowadza proces przemiany, w wyniku którego otrzymuje niewielką ilość złota. Rudolf obsypuje go prezentami i mianuje nadwornym alchemikiem, ale oczekuje, że mistrz zacznie produkować złoto na skalę przemysłową. Gdy tak się nie dzieje, wtrąca Kelleya do więzienia (Dee już wcześniej zdołał zbiec do Anglii). Kelley ucieka, ale łamie sobie podczas upadku nogę, wdaje się gangrena i konieczna jest amputacja. Ponownie aresztowany ucieka, i znowu – jak w kiepskim filmie – sytuacja się powtarza: i tym razem łamie sobie nogę, ale do amputacji nie dochodzi, bo alchemik zażywa truciznę dostarczoną przez żonę. Następnym ulubieńcem cesarza staje się astronom i astrolog Tycho de Brache; Rudolf od wielu lat zabiegał, by sprowadzić go do Pragi i wreszcie się to udało. De Brache jest uzdolnionym matematykiem, a uwagę przyciąga jego złoty nos – wedle jednej z wersji własny nos stracił w pojedynku o kobietę, wedle innej – jest to efekt syfilisu. Tycho produkuje dla cesarza nalewkę nieśmiertelności, eliksir oparty na pitnym złocie, wyciągu z koralowca i melasie, z którego władca jest bardzo zadowolony. Astronom wygłasza też niezliczoną ilość przepowiedni, które tylko wzmagają dziwactwa i lęki Rudolfa. Sam Tycho jest niesamowicie przesądny – gdy drogę przebiegnie mu kot, cały dzień nie wychodzi z domu. To właśnie za jego czasów cesarz bez przerwy radzi się gwiazd, nie ma czasu na rządzenie i sprawy państwa pozostawia w rękach przypadkowych ludzi. Tycho jest złym duchem władcy – podsycając jego paranoje, doprowadza do wielu kryzysów (Rudolf wmawia sobie, że nuncjusz papieski chce go zabić, bo Brache przepowiedział, że zamachu może dokonać duchowny). W ataku szału, obawiając się skrytobójstwa, Rudolf próbuje zasztyletować swego ministra Zygmunta Rumpfa, którego bezpodstawnie podejrzewa o spisek. Do morderstwa nie dochodzi, ale oszalały cesarz usiłuje popełnić samobójstwo, a gdy słudzy wyrywają mu sztylet, chwyta odłamek szkła z rozbitego okna i chce poderżnąć sobie gardło. Po tym rozpaczliwym akcie, Rudolf nigdy nie dochodzi do siebie – jego manie pogłębiają się, godzinami chodzi po swej galerii i odwiedza alchemików. Na nic jednak czarodziejskie tynktury i horoskopy, władca starzeje się, coraz bardziej dokucza mu syfilis. Alchemicy go zawiedli, żaden nie dokonał przemiany metalu w złoto, żaden nie odkrył kamienia filozoficznego, ani eliksiru wiecznego życia. Z nadarzającej się okazji – osłabienia władzy brata – korzysta ambitny Maciej. Wjeżdża triumfalnie do Pragi i detronizuje cesarza. Rudolf wyrzucony z Hradczan do małego pałacu letniego Belweder zaczyna chorować – puchną mu nogi, ale nie pozwala sobie zdjąć butów. Gdy wreszcie lekarze rozcinają cholewki, jest już za późno: wdała się gangrena. Rudolf konsekwentnie odmawia pomocy medyków – leczy się sam, nalewką sporządzoną przez alchemika Sethona (wyciąg z bezoaru i bursztynu). Kuracja okazuje się zawodna i cesarz umiera – wraz z nim umiera Praga alchemików i okultystów oraz niezwykła kolekcja sztuki i osobliwości: zniszczona lub rozkradziona.