Caspar David Friedrich Opactwo w dąbrowie (analiza obrazu)

Caspar David Friedrich (1774–1840) był malarzem uznawanym za najwybitniejszego przedstawiciela niemieckiego romantyzmu. Artysta wyróżniał się niespotykaną wrażliwością, wyczuciem koloru i umiejętnością operowania ulotnym nastrojem. Jego „znakiem szczególnym” były pojawiające się na wielu obrazach odwrócone tyłem postaci ludzkie – nigdy nie ujrzymy twarzy Wędrowca nad chmurami, czy bohaterów Kredowych skał Rugii.

Pokazy swych prac Friedrich aranżował z wielkim artystycznym smakiem – w ostatnich latach życia malował temperami na przezroczystych arkuszach, podświetlanych słabym światłem od tyłu. Prezentacje obrazów odbywały się w ciemnościach, każde dzieło było oświetlane osobno przez artystę, do wtóru nastrojowej muzyki.

Jedno z najbardziej znanych dzieł Friedricha, niepokojące Opactwo w dąbrowie, pochodzi z przełomu 1809 i 1810 roku. Motyw śmierci jest bardzo charakterystycznym elementem twórczości artysty – towarzyszyła mu bowiem już od wczesnej młodości: najpierw zmarła matka malarza, potem dwie siostry i brat. Sam Friedrich próbował popełnić samobójstwo. Wiele płócien nawiązuje do tych wydarzeń – typowym motywem są zimowe pejzaże, krzyże oraz gotyckie portale prowadzące do opuszczonych opactw. Ten ostatni element symbolizuje przejście od życia ku śmierci, bramę do życia wiecznego.

Obraz Opactwo w dąbrowie utrzymany jest w szaro-brązowej tonacji kolorystycznej. Płótno podzielone jest horyzontalnie na trzy strefy – górna część obrazu to pogrążone w mroku niebo, groźne i tajemnicze. Paś środkowy ma niepokojącą srebrno-szarą kolorystykę – strefa ta oświetlona jest bladym światłem księżyca, umiejscowionego nad dębem rosnącym z prawej strony portalu. Dół obrazu pogrążony jest w brązowym mroku, ale to tu rozgrywają się najważniejsze wydarzenia – widać orszak pogrzebowy, w którym idą mnisi. Postaci zdążają w kierunku portalu, w którego środku umieszczony został pochylony krzyż, symbol nieuchronności śmierci. Wzorem dla artysty były ruiny opactwa cystersów w Eldenie w pobliżu Greifswaldu.

Celem Friedricha było zachęcenie widza do refleksji nad przemijaniem i śmiercią. Dzieło jest wieloznaczne, można się tu doszukiwać symboliki czysto chrześcijańskiej (ruiny opactwa, krzyż, mnisi), ale też nawiązań do ezoteryki i mitologii pogańskiej.

Wędrujący w kondukcie mnisi zdają się wyłaniać z zasypanej śniegiem ziemi, stapiają się z nią w jedną całość, przypominając o nieuchronnym przemijaniu życia. Także pochylony krzyż potęguje atmosferę zadumy nad śmiercią. Brama zrujnowanego opactwa to wrota między ziemią a niebem, istnieniem a nieistnieniem. Każdy będzie je musiał przekroczyć. Symboliczną rolę odgrywają też ogołocone z liści dęby. Są one – według pogańskich mitologii – symbolem niezwyciężonej siły, wiecznego trwania. Drzewa wyciągają gałęzie do bladego światła księżyca, ale nie mogą się nim ogrzać. W symbolice Friedricha drzewa pozbawione liści miały po raz kolejny przypominać, że świat jest tylko marnością, iluzją. Wrażenie to wzmacnia pojawiający się nad drzewami obraz księżyca. Według tarota księżyc był kartą iluzji, straconych złudzeń, marzeń, które nie mają szansy na realizację – to jeden z najbardziej „zwodniczych” symboli całej talii. Pojawienie się księżyca na obrazie ma przestrzegać widza przed złudnością świata, który jest tylko odbiciem prawdziwie wzniosłej idei – nieba.

Ogromnym atutem tego obrazu jest umiejętne operowanie światłem – blada poświata księżyca zdaje się przenikać całe dzieło. Jest niepokojąca i tajemnicza, nadaje całemu dziełu zjawiskowy, niesamowity nastrój.

Opactwo w dąbrowie – obraz kupiony przez pruskiego następcę tronu, a obecnie wystawiany w Charlottenburgu w Berlinie – znalazło licznych naśladowców, zafascynowanych jego pięknem i maestrią. Na dziele Friedricha wzorował się między innymi Ernst Ferdinand Oehme, malując swą Katedrę w zimie.

Inne obrazy Friedricha, w których pojawia się motyw śmierci to m.in. Drzewo kruków, Kobieta z pajęczyną, Sowa nad grobem, Pejzaż z krzyżem i posągiem oraz Trumna przy otwartym grobie. We wszystkich pojawiają się znane nam już elementy: gałęzie dębów pozbawione liści, krzyże, pokryta śniegiem ziemia. Drzewo kruków zainspirowało Vincenta van Gogha do stworzenia Kruków nad polem zboża.

Bibliografia:

Raffaella Russo, Friedrich (seria Klasycy sztuki), Warszawa 2006

Agnieszka Krawczyk