Boska komedia - obraz duchowości średniowiecza

 „Mieliśmy przed sobą Hubertyna z Casale. Słyszałem o nim, i to niejedno, zanim przybyłem do Italii, a jeszcze więcej, stykając się z franciszkanami z cesarskiego dworu. Ktoś powiedział mi nawet, że największy poeta naszych czasów, Dante Alighieri z Florencji, zmarły przed niewielu laty, ułożył poemat (nie mogłem go przeczytać, bo był napisany w pospolitym języku toskańskim), do którego przyłożyły dłoń i niebo, i ziemia, a którego wiele wersów było niczym innym jak parafrazą fragmentów napisanych przez Hubertyna w jego Arbor vitae crucifixae.”
                 Umberto EcoImię róży, Warszawa 1991, s. 59.

Zanim jednak powrócimy do franciszkańskiego mistyka i jego największego dzieła, przyjrzyjmy się z bliska Boskiej komedii Dantego. Jest to poemat niezwykły, o imponujących rozmiarach 14233 wierszy, pisany strofą trójwersową, czyli tercyną, będącą nawiązaniem do Trójcy Świętej. Boska komedia składa się z 3 ksiąg, zaś każda księga z 33 pieśni – wraz z pieśnią wstępną daje to liczbę 100, czyli symbol doskonałości. W Piekle zostało opisanych 9 kręgów, w Czyśćcu 9 tarasów, zaś w Raju 9 nieb. Jak widać całemu poematowi patronuje cyfra 3 i jej wielokrotność, co ma symbolizować ufność autora w wyroki boskie i szacunek dla Trójcy Świętej.

Boska komedia to poemat, który możemy rozpatrywać na trzech poziomach: rzeczywistym, alegorycznym i wizyjnym, czyli dokonać klasycznej egzegezy. W planie rzeczywistym dzieło Dantego jest opowieścią o podróży człowieka 35-letniego, który „na połowie czasu” zabłądził w „ciemnym lesie” swoich grzechów i przewin. Dzięki niezgłębionemu boskiemu miłosierdziu odbył peregrynację po zaświatach (piekło, czyściec i raj), by odnaleźć siebie, rozumieć swe błędy, a także odnaleźć receptę na panoszące się w świecie zło. Pośrednim bowiem celem Dantego było odszukanie Zbawcy (nazywanego przez poetę „Vetro” – chart i „Cinquecentodiece e cinque” – pięćset piętnaście). O przybyciu tego męża opatrznościowego (jakże podobnego do Mickiewiczowskiego „męża 44”) pisali wielcy filozofowie i mistycy epoki średniowiecza: św. Franciszek, św. Bonawentura i patron całego poematu –  Joachim z Fiore. Trudno dzisiaj stwierdzić, kogo Dante miał na myśli, pisząc i mówiąc o „Zbawcy”: być może był to „łagodny” papież Benedykt XI, cesarz Henryk VII (poetę załamała śmierć tego władcy, przygotował mu nawet w swym poemacie tron w Empireum), kilkunastoletni wówczas Cangrande della Scala, czy wreszcie oczekiwany przez franciszkanów (ten motyw pojawia się we wspomnianej już powieści Eco, Imię róży) „papież anielski”. 

AlegorycznośćBoskiej komedii oparta jest o mistykę i religijność. Dante czerpał inspirację z mistycznej szkoły z Saint-Victor, której członkowie głosili możliwość zbliżenia się do Boga poprzez podziwianie doskonałych tworów ziemskich (uwielbienie dla Beatrycze wznosi poetę przed oblicze Stwórcy). Z kolei św. Bernard z Clairvaux (w Raju Beatrycze opuszcza Dantego, a jego przewodnikiem po wyższych częściach nieba zostaje właśnie Bernard) postulował kontemplację jako drogę do Zbawienia i przestrzegał przed pożądaniem dóbr doczesnych, chciwością i nadmiernymi ambicjami. Potępienie tych grzechów to jeden z tematówKomedii. Ogromny wpływ na dzieło Dantego miał jednak franciszkański spirytualizm, którego prekursorem był zmarły w 1202 r. Joachim z Fiore. Opat z Fiore był zwolennikiem tezy o złotym wieku; według jego proroctw historia ludzkości dzieli się na epokę niewolnictwa (kiedy ludzie żyli w strachu, nękani rozmaitymi nieszczęściami), epokę ludzi wolnych (prowadzących życie aktywne) i epokę kapłańską (życie kontemplacyjne). Historia zatem rozwija się, dążąc do duchowej doskonałości w imię Ducha Świętego. Idee Joachima z Fiore wskrzesili spirytuałowie (duchownicy) – odłam franciszkanów, którzy głosili idee ubóstwa Chrystusa, a co za tym idzie, postulowali, by i kościół się nie bogacił. Przywódcami spirytuałów byli Angelus Clarenus, Ubertino di Casale (Hubertyn z Casale) oraz najwybitniejszy – Piotr Olivi. Tezy Hubertyna zebrane w jego teologicznym dzieleArbor vitae crucifixa Jesu znalazły odzwierciedlenie w wizji kościoła zaprezentowanej w ostatnich pieśniachCzyśćca, a sam Hubertyn wspomniany został w XII pieśniRaju (w. 121-126).

Z kolei wizyjność Boskiej komedii oparta jest o popularny w średniowieczu gatunek opowieści o wędrówce w zaświaty zwanyvisio. Najpopularniejsza¹z nich toVisio Sancti Pauli, nawiązująca do informacji z Drugiego Listu św. Pawła do Koryntian (Paweł został wzięty do trzeciego nieba) ma formę „przewodnika po zaświatach” – św. Paweł wraz z aniołem zwiedza miejsca kary i nagrody pośmiertnej. Piekło odmalowane jest ze szczególnym realizmem; przekonywująco przedstawione są zwłaszcza tortury, jakim poddawani są grzesznicy. Inne słynne „wizje” toNavigatio Sancti Brendani,Visio Albertici, Visio Philiberti orazTractus de purgatorio Sancti Patricii. T. Michałowska zauważyła, że „wizje” posługują się podobnym „kodem fabularnym”: dusza wędruje w zaświaty w sposób nadprzyrodzony (czasowa śmierć lub sen), wraz z przewodnikiem zwiedza miejsca kary i nagrody, a po powrocie do ciała nie tylko spisuje swe wrażenia ku przestrodze, ale również radykalnie zmienia swoje życie, żałuje za grzechy i stara się przestrzec innych, by nie wstępowali na fałszywą drogę (Boska Komedia).

Akcja poematu Dantego rozpoczyna się w Wielki Czwartek, 7 kwietnia 1300 i trwa aż do początku następnego tygodnia. Drogę zagubionemu wędrowcowi zastępują trzy bestie: pantera, lew i wilczyca. Są to alegorie trzech największych przewin gnębiących Florencję i całą Italię: pożądliwość (grzech Florencji), nadmierna ambicja (słabość papiestwa), chciwość (występek dotyczący większości ludzi). Kolejnym alegorycznym stworzeniem, które spotyka Dante, jest wspomniany już wyżej chart – symbol tajemniczego Zbawcy, który ocali kraj. Pojawia się też „nie człowiek, jednak z ludzkiego plemienia” – to Wergiliusz, wielki mistrz Dantego, autor eposuEneida, przewodnik po Piekle i Czyśćcu. Obaj poeci zstępują w zaświaty: Piekło, będące rodzajem wielkiego leja, dzieli się na 9 kręgów. Pierwszym z nich jest Przedpiekle (Limbo), gdzie przebywają dusze „zacnych pogan”, którzy nie zostali ochrzczeni, m.in. wielkich poetów starożytności: Homera, Horacego, Owidusza i Lukiana. W drugim kręgu cierpią rozwiąźli (tam Dante poznaje historię miłości Paolo Malatesty i Franceski da Rimini), w trzecim nieumiarkowani w jedzeniu i piciu, w czwartym chciwcy, w piątym zazdrośnicy, w szóstym heretycy, w siódmym bluźniercy, gwałtownicy, samobójcy i sodomici, w ósmym, zwanym Malebolge (Złe Jary) pokutują uwodziciele, stręczyciele, symonici (oczekuje tu miejsce na papieża Bonifacego VIII), oszuści, sprzeniewiercy, hipokryci, oszuści (Odyseusz), wróżbici, zdrajcy (tu pokutuje nieszczęśliwy ojciec zagłodzonych na śmierć dzieci, hrabia Ugolino z Pizy), w dziewiątym kręgu cierpią zdrajcy „największego formatu”: Kasjusz, Brutus i zdrajca Boga – Judasz. Wszyscy trzej tkwią w paszczach Lucyfera. Czyściec sytuuje się na antypodach Piekła, ma kształt stożka – najniżej znajduje się Przedczyściec, a wyżej kolejne tarasy. Na pierwszym oczyszczają się pyszni, na drugim zazdrośnicy, na trzecim gniewni, na czwartym opieszali, na piątym skąpcy (m.in. papież Adrian V i Hugo Kapet), na szóstym żarłoczni (m.in. papież Marcin IV), na siódmym ludzie zmysłowi, na szczycie góry znajduje się Raj ziemski – tu Dante żegna się z Wergiliuszem, a rolę przewodnika przejmuje Beatrycze. Razem wkraczają do Raju rozmieszczonego na 8 niebach (Księżyca, Merkurego, Wenus, Słońca, Marsa, Jowisza, Saturna, gwiazd stałych), dziewiątą sferą jestPrimum Mobile, a poza nim Empireum i siedziba Boga w kształcie białej róży. Na Słońcu Dante spotyka św. Tomasza z Akwinu, na Marsie założyciela swego rodu, krzyżowca Cacciaguida, na planecie Saturn, gdzie króluje kontemplacja przebywa św. Benedykt. W Empireum Dante i Beatrycze widzą aniołów i ludzi zbawionych, tu ukochana opuszcza poetę, rolę przewodnika przejmuje św. Bernard z Clairvaux. Razem oglądają Maryję, a dzięki jej wstawiennictwu Dante może ujrzeć Boga w postaci świetlnego promienia (światło Prawdy). Kolejne nieba Raju uporządkowane są według cnót: kardynalnych i boskich (wiara, nadzieja i miłość).

Jak łatwo zauważyć Raj to najbardziej doktrynalna częśćBoskiej komedii – tu następuje wykład o cnotach kościoła i dyskusja teologiczna.Piekło iCzyściec mają charakter napominający i wizyjny. Podobnie jak w przywoływanej wcześniejVisio Sancti Pauli, Dante nie szczędzi grzesznikom straszliwych i widowiskowych kaźni: heretycy cierpią w ognistych grobowcach, uwodzicieli nękają ogniste demony, symoniacy tkwią w leju głowami w dół, a ogień przypieka im stopy, zaś zdrajcy, którzy sprzedali swych bliskich lub kraj zostali uwięzieni w zamarzniętym jeziorze (te dwie ostatnie „kary” wykorzystał Matthew Pearl w swym bestsellerowym Klubie Dantego, gdzie morderstwa dokonywane są wedle „wskazówek” z Boskiej komedii). Tak rozbudowana część wizyjna wskazuje wyraźnie, iż głównym celem poety była dydaktyka – chciał poprawić swoje życie, ale też „naprawić świat”, w jakim przyszło mu żyć.

¹Patrz Teresa Michałowska,Świat poetycki: granice wyobraźni – o poezji polskiej XV w. [w:]Mediaevalia i inne, Warszawa 1998.

Bibliografia:

Richard W.B. Lewis Dante, Wrocław 2004 

Kalikst Morawski Dante Alighieri, Warszawa 1961

Agnieszka Krawczyk (EduKrak)