Podksiężycowy świat – Łódź głupców Hieronima Boscha

Księżyc znak niewiary, znak szatana...

Anna Boczkowska

We wszechświecie Boscha Księżyc zajmował szczególne miejsce – symbolika lunarna występuje na prawie każdym z jego obrazów. Hieronim Bosch był niezwykłym wizjonerem, jego fantasmagoryczne dzieła pełne są skomplikowanych alegorii, zawikłanych symboli, niepokojących postaci: ludzi jak potwory, istot z ptasimi dziobami, zwierzęcymi głowami czy tułowiami. Większość obrazów średniowiecznego malarza zawiera przedstawienia grzechów głównych, zwłaszcza pożądliwości i obżarstwa. Nie inaczej jest w przypadku Łodzi głupców, obrazu przechowywanego w paryskim Luwrze. Badacze twórczości tego niezwykłego malarza podkreślają, że jego dzieła mają związki z astrologią, alchemią i magią. Najwybitniejszy badacz jego malarstwa, Wilhelm Freanger, uważał nawet, że Bosch związany był z jedną z sekt judeochrześcijańskich, Braćmi Wolnego Ducha, a swych obrazach przekazywał filozofię swych współbraci.

Motyw „łodzi głupców” pojawia się często w literaturze: u Heinricha Techinera, Jacoba van Oestevoren, Jadocusa Gallusa i Jeana Drouyn. Istnieje teoria, iż pomysł obrazu Bosch zaczerpnął z poematu van Oestevorena Blauwe Schuit, stylizowanego na statut związku Niebieskiej Łodzi, stowarzyszenia zawiązanego do organizowania wesołych zabaw.

Łódź namalowana przez Boscha unosi się na wodzie. Woda jest powiązana z symboliką Księżyca (przypływy i odpływy), który patronuje podróżnikom i podróżom, a kojarzony jest także ze zodiakalnym rakiem. Na obrazie Boscha maszt zwieńczony jest koroną drzewa – to także symbol lunarny: drzewo jest na stałe związane z Księżcem, który miał kierować wzrostem i więdnięciem roślin. Według Anny Boczkowskiej drzewo wyobrażone w łodzi jest Drzewem Życia – kabalistycznym znakiem ludzkiego istnienia. Ma oznaczać materialny byt człowieka zmierzający ku śmierci, jest zatem ostrzeżeniem, swoistym memento mori. Dodatkowo w koronie drzewa kryje się „sowia twarz” – z pustymi oczodołami i wąskim nosem. Twarz ta wyobraża śmierć, czającą się na człowieka. Ponieważ „łodzi głupców” patronuje Księżyc, wszystkie płynące nią osoby są „dziećmi Księżyca”, czyli ludźmi o temperamencie flegmatycznym (związanym z tą planetą). W ikonografii flegmatycy byli często pokazywanie na brzegu wody (morza), także nad koszami ryb. Warto zwrócić uwagę na fakt, że na obrazie Boscha na jednej z gałęzi drzewa wisi ryba. Także dwie pływające obok łodzi postaci symbolizują temperament flegmatyczny. Postaci podróżników płynących łodzią, zajęte są jedzeniem i piciem – w łodzi znajduje się mnóstwo naczyń: na drągu zatknięty jest dzbanek, kobieta wymachuje naczyniem także przypominającym dzban, mężczyzna w wodzie trzyma czarkę, na prowizorycznym stole widać talerz z owocami, błazen siedzący na gałęzi pije z czarki, inna postać zanurza za burtę warząchew. Do drzewa przywiązano pieczoną gęś (symbol głupoty), po którą sięga człowiek z nożem. „Nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu” to grzech związany z temperamentem flegmatycznym. Dzieci Księżyca (flegmatyków), cechuje – wedle starożytnego traktatu magicznego Picatrix – obżarstwo i pijaństwo. Bladość lub wręcz przeciwnie – nadmierne zaczerwienienie cery, to także cechy flegmatyków: tak wyglądają kobieta z lutnią i mężczyzna; zamiłowanie do muzyki to również przymioty „dzieci Księżyca”. Z kolei kolor łodzi – różowy i chorągiewka powiewająca na maszcie są symbolami drugiej planety temperamentu flegmatycznego: Wenus. Centralną postacią obrazu jest jednak błazen siedzący na suchej gałęzi i popijający napój z miseczki. Postać błazna oznaczała w ikonografii obłąkany umysł – Księżyc uważany był przy tym za „patrona” chorób umysłowych (mózg wraz z kwadrami kurczy się lub powiększa). Już starożytni uważali za szczególne nieszczęście urodzić się w kwadrze Księżyca – dzieci z tego okresu miały być zdeformowane, słabe, szpetne, ale też głupie i ograniczone. Nieprzypadkowo błazen z obrazu Boscha jest garbaty. W średniowieczu błazen kojarzony był z głupcem, to przekonanie obecne było już w Biblii – Kohelet mówił: „Człowiek święty w mądrości trwa jak Słońce, głupi odmienia się jak Księżyc”. Błazen zatem podsumowuje wszystkie symbole Łodzi głupców: wywodząca się od Księżyca głupota to źródło grzechu (obżarstwo, niepohamowanie) i droga do śmierci (błazen siedzi na uschniętej, martwej gałęzi, a ponad nim widnieje „sowia twarz” wyobrażająca śmierć). Księżyc i Wenus mają zatem zgubny wpływ na człowieka, a obraz Boscha jest czytelną przestrogą, by wystrzegać się ludzi o temperamencie flegmatycznym: grzesznych i dążących do samodestrukcji. Łódź głupców – w tym odczytaniu – tylko pozornie przedstawia wesołą i beztroską scenkę, jest groźnym memento, bardzo często obecnym w twórczości tego malarza.

Bibliografia:

Anna Boczkowska Hieronim Bosch – astrologiczna symbolika jego dzieł, Warszawa 1977

Agnieszka Krawczyk (EduKrak)