Dwaj czarodzieje: Harry Potter i Ged Krogulec

Kariera czytelnicza jaką w ostatnich latach zrobił cykl J.K. Rowling o Harrym Potterze jest imponująca i wprost zawrotna. Opowieść o zielonookim „małym czarodzieju” wyniosła autorkę na szczyt popularności i zrobiła z niej milionerkę, a rzesza dzieci na całym świecie usłyszała o Szkole Magii i Czarodziejstwa w Hogwarcie. Nie da się ukryć, że siedem tomów książek o Harrym czyta się łatwo i z przyjemnością. Rowling – z wykształcenia anglistka i jednocześnie wielbicielka klasycznych książek dla dzieci – „przemyciła” w swych powieściach wiele ciekawych wątków i tematów: nawiązania do łaciny i greki, Mitologii oraz wierzeń celtyckich. Bawiąc się sympatyczną lekturą, można się zatem także czegoś nauczyć, co jest tym ważniejsze, że w dzisiejszych czasach trudno jest znaleźć ucznia gimnazjum, który z własnej woli przebrnie przez mity greckie i coś z nich zapamięta. Rowling, budując fabułę swoich książek, oparła się na dobrze znanych schematach bajki, które opisał już choćby Propp w swej Morfologii bajki: głównym bohaterem jest sierota, oddany na wychowanie złośliwym krewnym, którzy nie kochają go i traktują jak zło konieczne. Pochodzenie chłopca jest do pewnego momentu wielką tajemnicą (w klasycznej bajce były to rodowód królewski, tu – rodzina czarodziejów), którą krewni ukrywają przed zainteresowanym. Magiczne zdolności, czarodziejskie przedmioty, zwierciadło pokazujące przyszłość, dziwne stwory, eliksiry, różdżki, „peleryna niewidka” – wszystkie te elementy są nierozerwalnie związane z baśnią. Rowling nie ukrywa, że inspirowała się bajkami dla dzieci – nawet nazwisko głównego bohatera nawiązuje do Beatrix Potter, autorki klasycznych i dobrze znanych angielskim dzieciom (polskim mniej) historyjek o Piotrusiu Króliku. Koncepcja szkoły dla młodych czarodziejów wydaje się być zaczerpnięta ze znakomitej powieści Ursuli Le Guin Czarnoksiężnik z Archipelagu. Głównym bohaterem tej książki, będącej pierwszym tomem cyklu o Ziemiomorzu, jest Ged nazywany Krogulcem. Jego pochodzenie jest niejasne, na rodzinnej wyspie, Gont, wychowuje go kobieta, którą on nazywa „ciotką”, lecz nie jest to jego krewna. „Ciotka” posiada magiczne zdolności, które i Ged zaczyna wykazywać; zostaje więc oddany najpierw na wychowanie do czarnoksiężnika Ogiona, a potem do szkoły magii na Roke. Uważny czytelnik obu opisanych tu cyklów ma wrażenie, iż Hogwart to wersja „soft” szkoły na Roke. Uczelnia opisana przez Rowling wiele przy tym zawdzięcza książce Rudyarda Kiplinga Stalky i spółka, pokazującej angielski system szkolnictwa prywatnego, z internatami oraz „domami”, skupiającymi uczniów (w Hogwarcie są to odpowiednio: Slytherin, Gryffindor, Hufflepuff i Ravenclaw). Szkoła na Roke jest nieporównanie bardziej „poważna” – przede wszystkim dzięki głównej tezie powieści Le Guin, iż słowa posiadają moc sprawczą. W świecie Ziemiomorza każdy starannie ukrywa swe prawdziwe imię: Ged używa imienia Krogulec i tylko Tenar, bohaterka Grobowców Atuanu, nie tai jak się nazywa. Kiedy Ged i Tenar spotykają się w labiryncie biegnącym pod grobowcami, czarnoksiężnik może ofiarować kapłance tylko jedno: zdradzić jej swe prawdziwe imię, dowodzi tym, że ma do niej zaufanie i niejako poddaje się jej. W Ziemiomorzu obowiązuje bowiem zasada, iż „Nazwać znaczy poznać”, kto zna prawdziwą nazwę może panować nad ludźmi, zwierzętami i przedmiotami. Największym przymiotem Geda jest zdolność odgadywania imion. Koncepcja Le Guin, iż dysponując mocą nazywania, stajemy się władcą nazwanego, wywodzi się z Biblii. Pierwsze wersety księgi Genesis mówią bowiem o Słowie, którym posługiwał się Bóg. Właściwości Geda są zatem bliskie boskim – dlatego czarnoksiężnik posiada tak wielka moc. W szkole na Roke wykładają czarnoksiężnicy zwani Dziewięcioma Mistrzami: każdy z nich zajmuje się inną dziedziną wiedzy: Mistrz Pieśni uczy starych opowieści o bohaterach, Mistrz Wiatrów zajmuje się pogodą, Mistrz Ziół wykłada o eliksirach, Mistrz Sztuk naucza sztuczek magicznych, kuglarstwa i pomniejszych sztuk Przemieniania. Najważniejszym magiem jest Mistrz Imion, nadający imiona wszystkim rzeczom w Dawnej Mowie. Pozostali mistrzowie uczą Wyższych Kunsztów (Mistrz Wzorów, Mistrz Przemian, Mistrz Przywołań) dostępnych jedynie wykształconym i „pasowanym” czarnoksiężnikom. Skład „pokoju nauczycielskiego” na Roke wykazuje podobieństwa do Hogwartu Rowling, i tak Severusa Snape’a możemy skojarzyć z Mistrzem Ziół, profesor Sinistrę z Mistrzem Pogody zaś profesora Dumbledore’a z arcymagiem Nemmerle. Ged-Krogulec ma oddanego przyjaciela, Vetcha, potem poznaje jego siostrę, Płotkę, razem tworzą trójkę wiernych przyjaciół, podobnie jak Harry Potter, Ron Weasley i Hermiona Granger. Harry jest podobnie krnąbrny i nieodpowiedzialny jak Ged, który w magicznym pojedynku wywołuje zza światów groźną zjawę – Cienia. Potter także nie stosuje się do szkolnych nakazów i wielokrotnie przekracza reguły, jest uparty, lecz jednocześnie odważny i mężny. Wspaniałomyślność jest także cechą Geda – młody czarodziej choć uparty i samodzielny, potrafi wybaczać, jest mądry i roztropny. Jest w stanie obłaskawić smoka, sprawić, że ta groźna istota poddaje się jego woli (Ged odgaduje jego imię), Harry rozmawia z centaurami, olbrzymem, pokonuje bazyliszka. Książki Rowling i Le Guin wykazują – jak widać – podobieństwa w schematach fabularnych. Czarnoksiężnik z Archipelagu ma jednak dużo głębsze przesłanie filozoficzne – powieść pokazuje, że można oswoić śmierć, która jest naturalnym zakończeniem każdego istnienia. Ged dojrzewa do życia, ale też do śmierci, powoli uświadamiając sobie, że Cień, to druga, gorsza strona jego osobowości. Pokonać Cień znaczy – nazwać go prawdziwym imieniem. Imieniem Cienia jest „Ged”. Kiedy czarnoksiężnik uświadamia to sobie, wygrywa największe starcie swego życia i jednocześnie wyzwala się. Ostatecznym przesłaniem książki jest zatem „nie bój się”, bo prawda nigdy nie przeraża.

Czy Joanne K. Rowling wzorowała się na książce Le Guin? Nie wspomina o tym w wywiadach, lecz podobieństwa są zbyt wyraźne, by mógłby być to przypadek. I jak zwykle w takich przypadkach – pierwowzór jest dużo lepszy.

Agnieszka Krawczyk (EduKrak)