W magicznym ogrodzie (o historii ogrodów)

Jak wa¿ny by³ ogród w kulturze niech ¶wiadczy fakt, ¿e Raj (Eden) by³ ogrodem – Bóg za³o¿y³ go tu¿ po stworzeniu cz³owieka, co ¶wiadczy o jego wa¿nej roli w ca³ym dziele Stwórcy.Idea ogrodu jako cudownego, mitycznego miejsca jest stara jak cz³owiek – pojawia siê w Mitologii (Pola Elizejskie) oraz akkadyjskim micie o Adapie (XV w. p.n.e.) oraz sumeryjskiej opowie¶ci o Gilgameszu (XIII w. p.n.e.). Biblijny raj pe³en by³ niezwyk³ych ro¶lin – przede wszystkim by³o to Drzewo Wiadomo¶ci Dobrego i Z³ego oraz Drzewo ¯ycia – symbol, który sta³ siê jednym z naczelnych w ¿ydowskiej Kabale. Drzewo ¯ycia symbolizowa³o zwi±zek nieba i ziemi, a pojawia³o siê tak¿e w utworach poetów greckich – dla Homera mia³o moc wyroczni, za¶ szelest jego li¶ci potrafi³ uzdrawiaæ. Tak¿e w Koranie miejscem wiecznego szczê¶cia jest ogród (Allach przedstawiony jest jako Ogrodnik), a nawet osiem ogrodów, znajduj±cych siê bezpo¶rednio pod boskim tronem. Do nauk Koranu nawi±zywa³o wspania³e za³o¿enie ogrodowo-architektoniczne kalifa Haruna ar Raszida – Pa³ac Raju, Pa³ac Plejad i Raj Zwierz±t. Arabowie stworzyli te¿ wspania³e ogrody w pa³acu Alhambra w Grenadzie (Hiszpania) z najpiêkniejszym: Dziedziñcem Mirtów (Patio de Arrayanes). Na jego ¶rodku znajduje siê okaza³y basen z wod± – wzd³u¿ jego d³u¿szych boków posadzono szpalery mirtów. Pozosta³e Dziedziñce: Patio de Deraxa, Patio de la Reja i Dziedziniec Lwów stanowi± tak¿e ciekawe za³o¿enia architektoniczne, urozmaicone fontannami, mozaikami i ró¿n± ro¶linno¶ci± (cyprysy, kwiaty, drzewka pomarañczowe). Szczególne powi±zanie idei ogrodu z kultur± Bliskiego Wschodu, wynika³ z faktu, ¿e Arabowie wierzyli, i¿ pielêgnowanie ogrodu stanowi próbê powrotu do Raju. W³a¶nie na Wschodzie powstawa³y zatem najcudowniejsze ogrody – np. zaliczany do Siedmiu Cudów ¦wiata wisz±cy ogród Semiramidy. Ogrody wisz±ce Babilonu by³y oryginalnym pomys³em Mezopotamii – w istocie by³y to skomplikowane konstrukcje tarasowe z gliny, podtrzymywane przez specjalne komory. Ka¿dy taras pokryty by³ nieprzepuszczalnym t³uczniem, na którym le¿a³a gruba warstwa ziemi; ogród nawadniany by³ za pomoc± specjalnej konstrukcje drenów. Najwspanialszymi za³o¿eniami ogrodowymi mogli poszczyciæ siê Persowie, którzy kszta³towali swoje ogrody z i¶cie matematyczn± dok³adno¶ci±, by pokazaæ triumf cz³owieka nad natur± oraz oddaæ – w symboliczny sposób – si³y kosmiczne dzia³aj±ce w ¶wiecie.

Ich ogrody by³y nazywane „rajskimi”, w¶ród ro¶lin preferowano cyprysy, wi¶nie, cytryny, granaty, ró¿e i mirty – wszystkie musia³y charakteryzowaæ siê silnym zapachem. W ¶redniowieczu, w Europie, bardzo czêsto zak³adano ogrody przy klasztorach – w zale¿no¶ci od typu pobo¿no¶ci reprezentowanej przez dany zakon, by³y to ogrody w formie przestrzeni wspólnej lub indywidualne ogródki (przy eremach mnichów). Stanis³aw Kobielus podaje przyk³ad ¶redniowiecznego „ogrodu mistycznego” przy jednym z zakonów franciszkañskich: „za³o¿ony by³ na planie kwadratu, a potê¿ne mury (symbol prawdy) i wie¿e (siedem wie¿ – symbol siedmiu darów Ducha ¦wiêtego), okaza³a brama (symbol sumienia) i g³êbokie rowy (symbol pamiêci o ¶mierci i sprawach ostatecznych cz³owieka) oraz straszliwy pies (oznaczaj±cy rozum) broni³y doñ dostêpu”. W ¶redniowiecznych klasztorach ¿eñskich sytuowano czêsto tzw. ogrody zamkniête, nawi±zuj±ce do s³ów z Pie¶ni nad Pie¶niami „Ogrodem zamkniêtym siostra moja, oblubienica ogrodem zamkniêtym, zdrojem zapieczêtowanym”. Ideê hortus conclusus odnoszono do mniszek i do dziewic w ogóle, za¶ Matkê Bosk± kojarzono z kolei z ogrodem rajskim. W ogrodach zamkniêtych hodowano ró¿e, rutê, miêtê i sza³wiê, a tak¿e lilie, irysy i fio³ki.

W epoce renesansu ogród by³ najczê¶ciej powi±zany z domem mieszkalnym: will± lub pa³acem. Uk³ad ogrodu by³ najczê¶ciej kwaterowy, stosowano elementy wodne, rze¼by i budowle ogrodowe. Do najwspanialszych ogrodów dziedziñcowych nale¿y dziedziniec Bramantego w Watykanie oraz ogród w pa³acu Gonzagów w Mantui. Z kolei jednym z najpiêkniejszych ogrodów tarasowych jest ten usytuowany w Villa d’Este w Tivoli. Ogród ten jest s³ynny ze swej alei stu fontann oraz szpalerów cyprysów, labiryntów ¿ywop³otowych, kwater kwiatowych oraz rozmaitych ma³ych tarasów, schodów i przej¶æ. Romantyzm obfitowa³ z kolei w tzw. ogrody mi³o¶ci – taki jest ogród z Nowej Heloizy Rousseau. Obok starannie utrzymanego ogrodu w formie francuskiej pojawi³ siê nieuporz±dkowany i „dziki” ogród angielski, który wedle dzisiejszej terminologii nazwaliby¶my ogrodem naturalnym. Ogrody tej epoki obfitowa³y w strumienie, stawy, ¼ród³a, ska³y, groty, ruiny i lapidaria. Jednym z najpiêkniejszych ogrodów romantyzmu jest ogród cesarzowej Józefiny Bonaparte w Malmaison z oran¿eri±, pawilonami parkowymi, grobowcami i monumentami. Przez spiêtrzony kaskadami strumieñ przerzucono liczne mostki. Ca³y ogród misternie wkomponowano w otaczaj±cy pa³ac krajobraz – harmonijnie ³±czy siê z pobliskim wzgórzem.

W Polsce najwspanialszymi ogrodami tej epoki by³y Pu³awy urz±dzone przez Izabelê Czartorysk±: wspania³e drzewa, ro¶liny, ¿ywop³oty i labirynty w wiêkszo¶ci nie dotrwa³y do naszych czasów. Zachowa³a siê jednak czê¶ciowo architektura ogrodowa: ruiny, ¦wi±tynia Sybilli i Domek Gotycki. Znanym za³o¿eniem jest tak¿e Ogród Belwederski w Warszawie ze stawem, Oran¿eri± i ¦wi±tyniami: Diany i Egipsk±. Z ogrodów powsta³ych w XX wieku warto wspomnieæ wspania³y Park Güell, zaprojektowany przez wybitnego artystê secesji: Antonio Gaudiego. Park mie¶ci siê na zboczu Montania Pelada w Barcelonie i przypomina ogród ze snu. Przy wej¶ciu, ozdobionym oryginaln± bram±, znajduj± siê dwa pawilony wygl±daj±ce jak zamki wykonane z piasku. Schody wej¶ciowe urozmaicono fontann± w kszta³cie wê¿a i jaszczurki, za¶ g³ówny taras ozdobiony jest parapetem wij±cym siê jak serpentyna. W ca³ym ogrodzie roi siê od ciekawych kolumnad, galerii, tarasów wyk³adanych mozaik± i secesyjnych rze¼b. W centrum parku mie¶ci siê dom, który artysta wybudowa³ dla siebie, lecz musia³ go sprzedaæ podczas budowy katedry La Sagrada Familia.

Jak mo¿emy zatem zauwa¿yæ ogród jest tworem natury (ro¶liny i zwierzêta), ale przede wszystkim mo¿e byæ dzie³em sztuki zaprojektowanym i kszta³towanym przez cz³owieka. Leon Majdecki uwa¿a przy tym, ¿e „ogród mo¿e staæ siê dzie³em sztuki, gdy elementy naturalne zostan± ujête przez twórcê ogrodu wspóln± my¶l± kompozycyjn± w okre¶lony porz±dek przestrzenny. (...) Oczywi¶cie wiêc nie ka¿dy ogród jako rezultat przestrzennej dzia³alno¶ci cz³owieka bêdzie dzie³em sztuki. Niezbêdne do tego jest mistrzostwo warsztatu plastycznego, umo¿liwiaj±cego tworzenie nowych warto¶ci artystycznych w powi±zaniu z cechami plastycznymi elementów naturalnych”.
 

Bibliografia:

Stanis³aw Kobielus Cz³owiek i ogród rajski, Warszawa 1994

Leon Majdecki Historia ogrodów. Przemiany formy i konserwacja, Warszawa 1981

Agnieszka Krawczyk (EduKrak)