Ścieżka labiryntu

Legenda o labiryncie wywodzi się z Krety. Władca tej wyspy, Minos, miał potwornego syna – Minotaura, pół człowieka, pół byka. Aby uchronić przed nim mieszkańców miasta, zlecił Dedalowi wzniesienie specjalnego budynku, z którego potwór nie mógłby uciec.Co roku składano mu ofiarę z młodych dziewcząt i chłopców. Kres życiu Minotaura położył heros Tezeusz, który wszedł do labiryntu, zabił bestię i wrócił do wyjścia, dzięki cudownej nici Ariadny.

(...) Rósł na hańbę rodu potwór niesłychany,

Jawnym występku matki będący dowodem.

Ten zakał domu swego chcąc skryć przed narodem,

Minos w obłędnym gmachu zamknąć go zamyśla.

Pierwszy mistrz budownictwa, Dedal, plan nakryśla,

Przejścia, zwroty, zakręty w różne daje strony

I wprawia w obłąkanie umysł odurzony (...)

I Dedal równie kręte przechody zakłada,

I wszystkie zwroty w sposób zwikławszy dokładny,

Sam zaledwie wyjść zdołał: tak gmach ten był zaradny.

(Owidiusz Przemiany, przekład B. Kicińskiego)

Labirynt jest jednym z najbardziej skomplikowanych i wieloznacznych symboli; niezwykle często pojawia się w literaturze i sztuce. Czym jednak jest labirynt? Słowniki definiują go jako „zawikłaną drogę”, na której znajduje się wiele przeszkód, umieszczonych tak, aby utrudnić poruszanie się. Paolo Santarcangeli określa labirynt jako „krętą trasę, na której czasem bez przewodnika łatwo zgubić drogę”.

Labirynty przybierają wielorakie formy: mogą być naturalne (groty, ale też ulice i chodniki), sztuczne (np. labirynty ogrodowe) i będące pomieszaniem tych dwóch rodzajów. Labirynty mogą być dwu lub trójwymiarowe, przypadkowe i celowe, o jednej lub wielu drogach, odgałęzieniach prostych lub złożonych. Jak pisze wspomniany już Santarcangeli: „Każdy labirynt jest pismem tajemnym, szyfrem”. Spróbujmy zatem przyjrzeć się najciekawszym labiryntom, opisanym przez Paula de Saint-Hillare.

Wśród labiryntów świata starożytnego wyróżnia się opisany przez Herodota, labirynt nad jeziorem Moeris w Egipcie, niezachowany do naszych czasów. Herodot zachwycony budowlą, uważa, że przewyższa ona wspaniałością wszystkie greckie zabytki razem z egipskimi piramidami. Jak pisze Saint-Hillare, Herodot po raz pierwszy użył – opisując ten zabytek – słowa laburinthos. Tym bardziej żal, że z ogromnej budowli do dzisiaj dotrwało jedynie kilka kolumn (w czasach rzymskich wykorzystywano go jako kamieniołom), które jednak dają pewne wyobrażenie o rozmachu i wspaniałości labiryntu. Współczesny egipskiemu jest jeden z najsłynniejszych labiryntów, bo związanych z opowieścią o Minoturze, w Knossos na Krecie. Zbudowany na planie kwadratu ma 1300 pomieszczeń, prowadzących na centralnie położony plac. Innym ciekawym labiryntem świata antycznego jest odkryty na początku XX wieku podziemny labirynt na Malcie w Paoli, oddalonej o ok. 5 km od stolicy wyspy LaVallety. Jest to trzypoziomowa budowla, w której owalnych pomieszczeniach znaleziono 7000 szkieletów; ściany i sufity są pomalowane w ciekawe wzory, zaś korytarze wiją się i plączą na kształt labiryntu.

Równie ciekawe są labirynty wyobrażone na posadzkach kościelnych, służące do przemierzania ich przez wiernych. Jednym z nich jest labirynt w Kaplicy Ratuszowej w Gandawie – ma rozmiary 14 m na 12, a wytyczona na nim trasa liczy aż 600 metrów! Co ciekawe labirynt ten przeznaczony był do wymierzania kar przestępcom. Bardzo ciekawy labirynt, zajmujący prawie cały środek głównej nawy, znajduje się w Katedrze Notre Dame w Amiens, jest ozdobiony burbońskimi liliami wskazującymi kierunki świata oraz czterema aniołami. Labirynt nazywany jest „Domem Dedala” i został ułożony około 1230 roku, a jego długość to 243 metry. Jeden z najstarszych labiryntów został wyobrażony na posadzce katedry Notre Dame w Chartres i zajmuje sporą część nawy. Okrąg ma średnicę prawie 13 metrów, a nazywany jest przez wiernych "Milą". Labirynty mozaikowe znajdują się także we Włoszech: w Cremonie (Katedra Matki Boskiej), Pawii (Kościół Świętego Michała), Rawennie (Bazylika Świętego Vitale) oraz w Rzymie w Kościele Matki Boskiej na Zatybrzu, gdzie znajduje się ośmiozwojowy labirynt w kształcie koła, pochodzący z ok. 1190 roku.

Do nietypowych labiryntów należą tzw. labirynty alchemiczne, które można spotkać w domach i rezydencjach w całej Europie. Najciekawsze z nich to labirynt z La Haverie koło Mons w Belgii ułożony z błękitnego kamienia, w którego centrum znajduje się płyta z wyrzeźbioną różą. W Luksemburgu, w Redu istnieje z kolei labirynt wodny, zlokalizowany na terenie papierni – woda ze starej pompy wpływa do labiryntu, a później wraca do fabryki. Z kolei w pałacu książęcym w Mantui znajduje się Sala Labiryntowa z imponującym freskiem na suficie, w inne sali znajduje się kolejny fresk – 11-zwojowy labirynt, w którego centrum umieszczono wizerunek góry Olimp (zaczerpnięty z tarczy herbowej książąt). Bardzo interesujące są też labirynty ogrodowe (żywopłotowe), tzw. błędniki. Jeden z najsłynniejszych, labirynt żywopłotowy z Hampton Court w Wielkiej Brytanii, został z ogromnym humorem opisany w przezabawnej powieści Jerome’a K. Jerome’a Trzej panowie w łódce, nie licząc psa. Labirynt powstał w 1690 roku, ma kształt trapezu, a droga do wnętrza liczy 2 km. W labiryncie łatwo się zgubić, o czym przekonał się bohater wspomnianej wyżej książki, który krążył po ślepych zaułkach przez kilka godzin, nadaremnie wyglądając pomocy (dozorca poszedł na obiad). Aby nie zabłądzić należy skręcić dwa razy w prawo, a potem zawsze w lewo. Zamek w Hampton Court jest pozostałością po templariuszach, we wnętrzach znajduje się wiele obrazów i rysunków odwołujących się do labiryntów. Inny ciekawy błędnik zlokalizowany jest w Hever w hrabstwie Kent – w tym zamku Henryk VIII miał poznać „Annę Tysiąca Dni”, czyli Annę Boleyn, swoją drugą żonę, którą kazał stracić za czary. Labirynt ma ciekawy kształt koła wpisanego w kwadrat, żywopłot ma 2 m wysokości, a długość ścieżek sięga 400 m. W Paryżu labirynt żywopłotowy, założony przez Buffona, znajduje się w Ogrodzie Botanicznym. W centrum błędnika umieszczono dzwon, uruchamiany za pomocą systemu soczewek. W Alkazarze w Sewilli znajdują się aż dwa labirynty. Jeden z nich wyłożony jest kafelkami, spomiędzy których wytryskuj fontanny, drugi jest sześciobokiem wpisanym w nieregularny trapez.

Labirynty mozaikowe, freski na sufitach, konstrukcje labiryntowe i błędniki znajdują się nie tylko w Europie, ale także na innych kontynentach, przede wszystkim w Ameryce. Wiele labiryntów – zwłaszcza ogrodowych – nie dotrwało do naszych czasów.

Można zastanawiać się, skąd takie zainteresowania tego typu konstrukcjami architektonicznymi. Labirynty symbolizują krętą drogę człowieka ku oświeceniu i doświadczeniu, mogą – w alegoryczny sposób – przedstawiać niełatwe zmagania człowieka z życiem. Labirynty mają także wymiar alchemiczny i mistyczny,

Zdaniem Santarcangelego – zauważył, że labirynty ogrodowe stały się „modne” w XVI i XVII wieku – były one „znakiem czasu”, wyrazem ówczesnej filozofii: „jest to nic innego jak wyrażenie w języku roślin i kwiatów owego specyficznego umiłowania paradoksu alegorycznego, stanowiącego (...) jedną z najbardziej sugestywnych cech charakterystycznych baroku i manieryzmu”

Bibliografia

Paul de Saint-Hilaire Tajemny świat labiryntów, Warszawa 1994

Paolo Santarcangeli Księga labiryntu, Warszawa 1982

Agnieszka Krawczyk (EduKrak)